Podpisy i odpowiedzialność

Wyobraźmy sobie stół. Na nim leży dokument. Za chwilę pojawią się pod nim podpisy jednych z najpotężniejszych ludzi Rzeczypospolitej. Jest 27 kwietnia 1792 roku. Nie jesteśmy jednak w Warszawie. Jesteśmy w Petersburgu. Pod dokumentem podpisują się między innymi Szczęsny Potocki, Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski. Akt konfederacji, która przejdzie do historii jako targowicka, przygotował rosyjski urzędnik. Polscy magnaci proszą Rosję o pomoc zbrojną przeciw reformom własnego państwa. Wkrótce wojska Katarzyny II przekroczą polską granicę.

Zatrzymajmy się przy tym obrazie. Mówią o obronie wolności. Ale jej gwarancji szukają u obcej władczyni. Obcym urzędnikom oddają w ręce los swojego narodu. Na dokumencie są polskie nazwiska. Tylko czyjej sprawie służą te podpisy?

Przenieśmy się do Krakowa. Jest 7 listopada 1939 roku. Na Wawel przybywa delegacja w odświętnych strojach góralskich. Wśród przybyłych jest Wacław Krzeptowski. Występując w imieniu górali podhalańskich, wita Hansa Franka i zapewnia o lojalności wobec Niemców. Polski działacz składa deklarację współpracy przedstawicielowi niemieckiego okupanta. Próbuje przemawiać w imieniu Podhala, choć nie ma prawa utożsamiać jego mieszkańców z własnym wyborem.

Zobaczmy ten obraz: strój wyrażający przywiązanie do własnej ziemi – i deklaracja lojalności wobec człowieka reprezentującego jej zdobywców. Można zachować zewnętrzne znaki swojej tożsamości, a oddać komuś innemu prawo decydowania, komu się służy. Petersburg i Wawel. Inne czasy, inne okoliczności. Nie jest to cała historia utraty polskiej wolności. Ale obie sceny każą zapytać: co się dzieje, kiedy obca potęga znajduje w naszym kraju ludzi gotowych pomagać jej w realizacji własnych zamiarów?

Cofnijmy się teraz do listopada 1918 roku. Kończy się pierwsza wojna światowa. Rozpadają się wielkie imperia. Do Warszawy wraca Józef Piłsudski. Roman Dmowski zabiega na Zachodzie o uznanie polskich interesów. Ignacy Paderewski od lat przekonuje świat do sprawy polskiej. Wincenty Witos działa w Krakowie, Ignacy Daszyński w Lublinie. Ci ludzie nie tworzyli jednego politycznego obozu. Mieli różne poglądy, odmienne wizje państwa. Niejednokrotnie ostro ze sobą walczyli. A jednak ich wysiłki, wraz z pracą i ofiarą wielu innych Polaków, przyczyniły się do odbudowy Rzeczypospolitej.

Po stu dwudziestu trzech latach niewoli Polska zaczęła odzyskiwać coś niezwykle cennego. Nie tylko swoje granice, wojsko czy instytucje. Odzyskiwała prawo do samodzielnego decydowania o własnym losie. Niepodległość nie oznaczała, że odtąd wszyscy będą myśleć jednakowo. Oznaczała coś znacznie ważniejszego. To Polacy mieli rozstrzygać o przyszłości swojego państwa. Nie car w Petersburgu. Nie cesarz w Berlinie. Nie dwór w Wiedniu. My sami!

Dzisiaj dziękujemy tym, którzy do tego doprowadzili. Ale wdzięczność nie zwalnia nas z pytania, co z otrzymaną wolnością robimy.

Wolność powierzona naszym rękom

Łatwo zamknąć tamte historie w albumie. Targowica. Okupacja. Dawne zdrady. Dawni bohaterowie. Ale dlaczego mielibyśmy uznać, że mechanizmy zależności przestały działać? Staliśmy się uczciwsi? Mniej zależy nam na pieniądzach? Nie potrzebujemy już wpływowych znajomych? Nie boimy się stracić stanowiska? Zmiana daty w kalendarzu nie jest przecież nawróceniem człowieka.

Dzisiejszych sojuszy nie wolno utożsamiać z okupacją. Polska nie może być samotna, ale musi być suwerenna. Potrzebuje współpracy, partnerów i przyjaciół. Musi jednak zachować własny głos i prawo do własnych decyzji. Potrzebuje ludzi u władzy, którzy potrafią odróżnić dobro kraju od korzyści obiecywanej im osobiście. I obywateli, którzy nie pozwalają, żeby ktoś myślał za nich.

Niepodległość myślenia

Wyobraźmy sobie wieczór przed telewizorem. Trzymamy pilot. Wybieramy program. Mamy poczucie, że decydujemy. Wybieramy kanał. Ale o tym, co zostanie nam pokazane, zdecydował już ktoś inny.

Wyobraźmy sobie dwie relacje z tego samego Marszu Niepodległości. W pierwszej widzimy rodziców z dziećmi, ludzi niosących biało-czerwone flagi. Ktoś mówi przed kamerą, że przyjechał uczcić tych, którym zawdzięcza wolną Polskę. W drugiej kamera zatrzymuje się na człowieku wykrzykującym obelgi. W komentarzu słyszymy o agresji i chuligaństwie. Rodzin z flagami w tej relacji nie ma.

Oba nagrania mogą być prawdziwe. A jednak po ich obejrzeniu dwaj sąsiedzi będą przekonani, że widzieli zupełnie inne wydarzenie.

Jeżeli ktoś dopuścił się przemocy albo głosił nienawiść, trzeba to pokazać i nazwać. Nie wolno jednak jego winy przypisywać wszystkim uczestnikom. Rodzina, która przyszła świętować niepodległość, nie staje się przez to grupą chuliganów. Można pokazać prawdziwy fragment i dać fałszywy obraz całości.

A potem widz mówi: – Przecież widziałem na własne oczy. Widział. Tyle że ten fragment, który ktoś mu pokazał.

Nie każdy wybór jest manipulacją. Redakcja zawsze musi wybierać. Ale właśnie dlatego trzeba pytać, czy robi to uczciwie. Kto jest właścicielem stacji? Kto finansuje portal? Czy dziennikarz może opisać niewygodną prawdę także o tych, od których zależy jego praca?

Część dużych mediów działających w Polsce należy do zagranicznych koncernów. Grupa, do której należą Onet i „Fakt”, ma dwóch udziałowców: niemiecki Axel Springer i szwajcarski Ringier. To informacje publiczne. Ale nie wszędzie tak łatwo prześledzić, kto rzeczywiście sprawuje kontrolę. Badacze Uniwersytetu Warszawskiego wskazali również przypadki struktur złożonych z wielu spółek, które mogą utrudniać rozpoznanie przepływów pieniędzy i powiązań politycznych. Sam zagraniczny właściciel nie jest dowodem manipulacji. Tak samo polski właściciel nie jest gwarancją niezależności.

Dlatego nie wystarczy zapewnienie: „Mówimy prawdę”. Trzeba jeszcze zobaczyć, co się stanie, kiedy ta prawda okaże się niewygodna dla właściciela, sponsora albo politycznego przyjaciela.

A potem podobne pytanie trzeba zadać sobie. Czy przyjmę niewygodną prawdę o tych, którym wierzę? Czy szukam informacji, czy tylko potwierdzenia, że moja strona ma rację? Niepodległość myślenia nie polega na tym, żeby nikomu nie wierzyć. Polega na tym, żeby nikogo nie zwalniać z obowiązku mówienia prawdy. Także swoich.

Cena zależności

Ale człowieka można uzależnić nie tylko od odpowiednio dobranych wiadomości. A szantaż? Też odszedł do historii? Wyobraźmy sobie człowieka, któremu ktoś przez lata pomagał. Otwierał drzwi, zapewniał pieniądze, ułatwiał awans. A przy okazji zbierał informacje, których ten człowiek nigdy nie chciałby zobaczyć na pierwszej stronie gazety. Potem pomógł mu zdobyć władzę. Przyszły ważne stanowisko i dobra pensja. Teraz ma własny gabinet. Inni zabiegają o spotkanie z nim, czekają na jego decyzje. To on może otwierać im drzwi.

I pewnego dnia dawny dobroczyńca przychodzi po przysługę. Nie musi podnosić głosu. Wystarczą dwa zdania: – Pamiętaj, ile nam zawdzięczasz. I pamiętaj, ile o tobie wiemy.

Na biurku leży dokument. Podpis ma być jego. Ale czy decyzja jeszcze należy do niego? Z zewnątrz wygląda na człowieka niezależnego. A jednak w najważniejszej chwili musi liczyć się przede wszystkim z tym, kto trzyma jego tajemnice i pieniądze. To obraz mechanizmu, nie oskarżenie konkretnej osoby. Takie oskarżenie wymaga dowodów.

Ale czy wolno nam zakładać, że sama możliwość takiej zależności zniknęła? Dlatego pytanie o niepodległość nie kończy się na tym, czy nad urzędem wisi polska flaga. Trzeba jeszcze pytać, komu służą decyzje podejmowane w środku. Kto na nich korzysta? Kto ponosi ich koszt? Czy można je uczciwie sprawdzić? Odpowiedzialność jest tym większa, im więcej człowiekowi powierzono. Czym innym jest powtórzyć niesprawdzoną wiadomość, a czym innym podpisać umowę, której skutki poniosą miliony obywateli.

Władza nie jest prywatnym majątkiem. Nie otrzymuje się jej po to, żeby spłacać zobowiązania wobec własnych opiekunów. I tutaj dochodzimy do pytania najtrudniejszego: Czy potrafię odmówić, kiedy odmowa będzie mnie kosztowała?

Odwaga odmowy

Warszawa. Noc z 25 na 26 września 1953 roku. Do domu prymasa Stefana Wyszyńskiego przychodzą funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa. Kilka miesięcy wcześniej biskupi sprzeciwili się próbom podporządkowania Kościoła komunistycznej władzy. Ich memoriał kończyły słowa: „Non possumus”. Nie możemy. Teraz po prymasa przychodzą ludzie, którzy mają go pozbawić wolności.

I wtedy wydarza się coś nieoczekiwanego. Na dziedzińcu pies Baca rzuca się na jednego z funkcjonariuszy i go rani. Prymas wraca do przedsionka, żeby zająć się rannym. Siostra Maksencja przynosi jodynę. Wyszyński zapewnia funkcjonariusza, że pies jest zdrowy. Pomaga człowiekowi, który przyszedł go aresztować.

Potem przedstawiają mu decyzję rządu. Ma opuścić Warszawę i zaprzestać wykonywania swoich funkcji. Protestuje. Nie uznaje decyzji za zgodną z prawem. Kiedy proszą o potwierdzenie, że przeczytał dokument, zapisuje na nim: „Czytałem”, i stawia inicjały. Tak opisał tę noc we własnym dzienniku.

Zatrzymajmy się przy jego rękach. Przed chwilą zajmował się rannym. Teraz odmawia zgody na bezprawie. Potrafi pomóc człowiekowi i sprzeciwić się temu, co ten człowiek robi. Nie musi nienawidzić, żeby powiedzieć „nie”. I nie musi ustąpić, żeby pozostać chrześcijaninem.

Zostanie wywieziony. Spędzi trzy lata w odosobnieniu, bez procesu i wyroku. Jego sprzeciw nie zatrzyma samochodu wiozącego go w nieznane. Ale w tej scenie widzimy człowieka, któremu można odebrać swobodę poruszania się, a nie można wymusić jego wewnętrznej zgody. Niepodległość sumienia ma swoją cenę. On ją zapłacił.

Sumienie nie jest na sprzedaż

Chrystus mówi: „Prawda was wyzwoli”. Nie obiecuje, że prawda zawsze zapewni nam wygodne życie. Wolność, o której mówi, wymaga również wierności wtedy, gdy łatwiej byłoby się wycofać. Dlatego dzisiaj nie wystarczy prosić Boga, żeby ochronił Polskę przed cudzymi zamiarami. Trzeba również prosić o ludzi, którzy nie sprzedadzą jej dobra za własny spokój, pieniądze czy stanowisko. I nie możemy modlić się tak, jakby chodziło wyłącznie o innych.

Za chwilę pójdziemy na Skwer Niepodległości. Oddamy hołd tym, którzy za wolność Polski zapłacili więcej, niż większość z nas musi płacić dzisiaj. Ale odwagi sumienia nie wolno zostawić wyłącznie bohaterom pomników.

Na początku patrzyliśmy na dokument z polskimi podpisami, złożonymi w Petersburgu. Na końcu spójrzmy na własne ręce. Co nimi podpisujemy? Za czym je podnosimy? Co przekazujemy dalej? Na co dajemy swoją zgodę? Nie każdy z nas rozstrzyga o losach państwa. Ale każdy odpowiada za to, czemu użycza własnego nazwiska i autorytetu.

Prośmy więc: Panie, daj Polsce mądrych i uczciwych gospodarzy.

Daj nam odwagę rozpoznawania prawdy – także wtedy, gdy jest niewygodna dla naszych przyjaciół i dla nas samych.

Nie pozwól, żebyśmy Twoim imieniem albo imieniem ojczyzny usprawiedliwiali własną nieuczciwość.

I naucz nas mówić „nie” temu, co złe, nawet gdy ktoś obiecuje za zgodę zapłacić albo grozi, że za odmowę zapłacimy my. Bo niepodległa Polska potrzebuje ludzi, których sumienie nie jest na sprzedaż. Amen.